BİR KELİME = ÇİLE

Çile (I) (Farsça) : 1. (isim) ► Sıkıntı.

"Bizim bu dünyadaki hayatımız da bir çileden ibaret olduğu düşünülecek olursa en münasip çilenin de burada olması icap ediyordu." - Asaf Halet Çelebi

2. (isim, din bilimi) Dervişlerin kırk gün süre ile kendilerine uyguladıkları zahmetli ve perhizli dönem.

- - -

Çile (II) 1. (isim) İpek, yün, pamuk vb. her türlü iplik demeti.

"Ah, bakın! Bir çile iplik hâlinde / Boşluklara doğru çözülüyorum." - Cevdet Kudret

2. (isim) Yay kirişi.

* * * * *

Birleşik Fiil, Kalıp Söz olarak kullanımı:

Çile Çekmek : Büyük sıkıntı ve üzüntü içinde yaşamak.

"Âşıkın olmaz mı çile çekmesi / Çilenin olmaz mı boyun bükmesi" - Seyrani

Çile çıkarmak (veya doldurmak) : Sıkıntılı bir işin veya bir durumun sona ermesini beklemek.

      "Yirmi beş senedir Beykoz'daki o tekke gibi evde çile dolduruyorum." - Reşat Nuri Güntekin

(birini) Çileden çıkarmak : Çok kızdırmak.

      "Karşı taraftan konuşanın kolağası Mustafa Kemal oluşu hepsini çileden çıkarır." - Falih Rıfkı Atay

Çileden çıkmak : 1. Olup bitenler karşısında sabrı ve dayanıklılığı kalmayıp taşkınlık göstermek.

      "Ben ötede beride tanıdığım yaşlı başlı Fransızlarla böyle konuştukça kardeşim çileden çıkıyordu." - Bedri Rahmi Eyüboğlu

2. (eskimiş) Çile süresini bitirmek.

Çilesi dolmak : 1. (eskimiş) Derviş ve tarikat ehli, sadece dua ve ibadetle geçirmeleri gereken süreyi tamamlamak.

2. Üzücü ve sıkıntılı bir durumdan kurtulmak.

      "Çilesi doldu ve çektikleri çok oldu." - Mahmut Esat Bozkurt

Çileye girmek : Dervişlerin kırk gün süre ile kendilerine uyguladıkları zorlu ve perhizli döneme girmek.

      "Mevlâna’ya olan bağlılığı nedeniyle çileye girmek için gittiği Konya’ya feyiz almak için 1796 yılında yeniden gitti ve on beş gün orada kaldı." - Halûk İpekten

* * * * *

Birleşik Kelime olarak kullanımı :

Çilehane : Dervişlerin çile doldurdukları yer.

      "Böyle bir hücreye bu kadar çok pencerenin açılmış olması alışık olduğumuz çilehane tasavvuruna aykırı görünmektedir." - Şevket Kâmil Akar

* * * * *

Kelime Kökeni :

Çile (1)

Farsça çilla چلّه “1. kırklık, kırk günlük süre, 2. tarikat erbabının kırk günlük halvet ve perhiz süresi, Hıristiyanlarda Paskalyadan önceki kırk günlük oruç” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Farsça çil چل veya çihil چهل “kırk” sözcüğünden +a ekiyle türetilmiştir.

Benzer sözcükler : çile çek-, çilehane, çilekeş, çileli

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Lugat-i Halimi, 1477]

dervişler kırk gün halvet çeker­ler, aŋa daχı çille derler.

[Evliya Çelebi, Seyahatname, 1665]

Kırk sene kāmil çille-i merdān çeküp, gündüz sāim ve gice ḳāim olup [gündüz oruç tutup gece uyanık durup]

- - -

Çile (2)

Farsça cula جله veya culla جلّه “top” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Farsça aynı anlama gelen gula veya gulla sözcüğünden evrilmiştir.

Daha fazla bilgi için gülle maddesine bakınız.

Ek açıklama : Farsça gule/gulle “gülle, top” sözcüğünün muarrebidir.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

“kumaş topu” [Osmanlı Kanunnameleri, 1566 yılından önce]

cülle

[Selanikî Mustafa Ef., Tarih-i Selanikî, 1596]

çuka-i sıkarlat-ı mütenevviˁa: altmış çile

[Meninski, Thesaurus, 1680]

cüleh seu cüle: Globulus balistarius [iplik topu].

Bu kelime, yazar/şair Murathan Mungan sayesinde, blogger Hayal Kahvem tarafından önerilmiştir. Katkılarından dolayı teşekkürlerimle,

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, freepik.com' dan alıntıdır.

BİR KELİME = PÜR

Pür (I) : (sıfat, eskimiş, Farsça) ► Dolu.

- - -

Pür (II) : (isim, ağızlardan) Çam, ardıç, ladin ağaçlarının iğne gibi ince yaprakları.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Farsça ve Orta Farsça pur پر “dolu, çok” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Orta Farsça aynı anlama gelen purr veya purn sözcüğünden evrilmiştir. Orta Farsça sözcük Avestaca aynı anlama gelen pərəna- sözcüğü ile eş kökenlidir. (Kaynak: Christian Bartholomae, Altiranisches Wörterbuch 894) (NOT: Bu sözcük Sanskritçe aynı anlama gelen pūrna sözcüğü ile eş kökenlidir.) Sanskritçe sözcük Hintavrupa Anadili aynı anlama gelen yazılı örneği bulunmayan *pl̥h₁-nó-s (*pl̥-nó-s biçiminden evrilmiştir.

(Kaynak: Pokorny, Indogermanisches Etym. Wörterb., Indogermanisches Etym. Wörterb. 798-800) Bu biçim Hintavrupa Anadili yazılı örneği bulunmayan *pleh₁- (*plē-) “çok olmak, dolu olmak” kökünden türetilmiştir.

Ek açıklama : Aynı Hintavrupa Anadili kökten Eski Yunanca pléōs, plēthos “dolu”; Latince plere, (com)pletus “doldurmak”, plenus “dolu”; Almanca voll, İngilizce full “dolu”. İrani dillerde /l/ > /r/ evrimi tipiktir. 

Germanik dillerde /p/ > /f/ tipiktir. 

(Benzer sözcükler : hali pür melal, pür hiddet, pür neşe, pür nur)

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Edib Ahmed, Atebet-ül Hakayık, 1250? yılından önce]

neçe pur hunarlıġda bir ˁayb bolur [ne kadar hüner dolu da olsa bir kusur olur]

[Codex Cumanicus, 1303]

plenius - Fa: pur - Tr: toulu [dolu]

Kelime, blogger Tosbağa Günlüğüm tarafından önerildi. Katkısından dolayı teşekkürler.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = UCUBE

Ucube : (sıfat, Arapça) Çok acayip, şaşılacak kadar çirkin olan.

"Bakımsızlıktan, pislikten yaralı bereli, karınları şiş, yüzleri sarı, sıska iki ucube hâlinde süründükten sonra ölmüşler." - Halide Edip Adıvar

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça ˁcb kökünden gelen uˁcūba(t) أُعْجُوبَة “acayiplik, çok tuhaf şey, mucize” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça ˁacīb “tuhaf” sözcüğünün fuˁūla(t) vezninde masdarıdır.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[anon., Tezkiretü'l-Evliya terc., 1341]

fütüvvet ve mürüvvet içinde uˁcūbe-i cihān-ıdı

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, imdb.com' dan alıntıdır.

BİR KELİME = PÜRMELÂL

Pürmelâl : (Farsça pur + Arapça melal) 1. Çok üzüntülü.

2. Çok sıkıntılı.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça mll kökünden gelen malāl ملال “keder, üzüntü” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça malla مَلَّ “bezdi, kederlendi” fiilinin faˁāl veznidir.

Ek açıklama : Hal-i pür-melal deyimi “keder dolu durum” anlamındadır.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Gülşehri, Mantıku't-Tayr, 1317]

ol cemāle kim zevāl irişe tez / ˁāşıḳa andan melāl irişe tez

{ಠ,ಠ}

|)__) 

-”-”-

not: görsel, dreamstime.com' dan alıntıdır.

BİR KELİME = ZAHİR

Zahir : (Arapça) 1. (sıfat) ► Belli.

"Bu işte de Türkiye Cumhuriyeti’nin büyük hevesi ve iyi niyeti çok zahirdir." - Tevfik Rüştü Aras

2. (isim) ► Dış yüz.

3. (zarf, ağızlardan) ► Kuşkusuz.

"Zahir, o anda başıma kan çıkmış, yüzüm kızarmış olacak ki..." - Sermet Muhtar Alus

(Kelimenin ikinci anlamı :)

Zahîr : (sıfat, eskimiş, Arapça) Yardım eden, destekleyen, arka çıkan.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça ẓhr kökünden gelen ẓāhir ظاهر “görünen, görüntü” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça ẓahara ظهر “belirdi, göründü” fiilinin fāˁil vezninde etken fiil sıfatıdır.

Benzer sözcükler : zaar, zahar, zahiren, zahiri, zeğer

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler:

[Aşık Paşa, Garib-name, 1330]

kimi ẓāhir kimisi bāṭın-durur

Kelimeyi yayına kazandıran değerli bloggerlar Sibel Yıldız ve Recep Altun' a teşekkürler.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = VALE

Vale : (Fransızca) 1. (isim) Otel, restoran, alışveriş merkezi, düğün salonu vb. yerlerde gelen müşteri ve misafirlerin araçlarını otoparka park etmekle görevli kimse.

      "Davetliler gelmeye devam ettikleri için kapı sürekli açıktı ve birkaç tane vale misafirlerin arabalarını park etmekle meşguldüler."

2. (isim) ► Oda hizmetçisi.

      "Onun yanına vale durduğumun haftasına mı, ayına mı, geçmiş gün aklımda kalmadı, kış bastırdığından Boğaziçi’ndeki yalıya taşınıldı." - Aziz Nesin

3. (isim) ► Bacak.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Fransızca valet “1. hizmetkâr, genç adam, 2. iskambilde genç adam resimli kâğıt” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Geç Latince vasselittus “hizmetçi” sözcüğünden evrilmiştir. Geç Latince sözcük Kelt dilleri yazılı örneği bulunmayan *wasso- “ast, uşak” sözcüğünden alıntıdır.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

“iskambilde oğlan” [Ali Seydi, Yeni Türkçe Lugat, Resimli, 1929]

Vale = İskambil kâğıdında oğlan.

“... otopark görevlisi” [Milliyet - gazete, 2000]

Escada Vale Parking Nispetiye Cad.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = MAVRA

Mavra : 1. (isim, ağızlardan) ► Gevezelik.

"İkinci ordu, üçüncü kolordu malullerinden başçavuş eskisi Topal Ağa derhâl mavrayı kes." - Orhan Kemal

2. (isim, ağızlardan) ► Palavra.

* * * * *

Birleşik Fiil veya Kalıp Söz olarak kullanımı :

Mavra atmak (veya sıkmak) : 1. Gevezelik etmek.

2. Palavra atmak.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Yunanca mávros μαύρος “kara, koyu renk, esmer” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca amaurós αμαυρός “karanlık” sözcüğünden evrilmiştir.

Ek açıklama : Güncel argo anlamı muhtemelen “birinin esmerliğiyle alay ederek eğlenmek” eyleminden türemiştir. İngilizce moor “kara derili, Arap” Latince yoluyla Yunancadan alınmıştır.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler:

[A. Fikri, Lugat-ı Garibe, 1889]

mavro: Rumcadan, zenci.

“(argo)” [Mehmet Arslan (der.), Argo Kitabı, 1933]

mavra: eğlence, gevezelik

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, dreamstime.com' dan alıntıdır.

BİR KELİME = KATASTROF

Katastrof : (Fransızca) 1. (isim) ► Felaket.

2. (isim) ► Doğal afet.

3. (isim) Bir şiir veya tiyatro oyununun sonu.

4. (isim) ► Fiyasko.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Fransızca catastrophe “felaket” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca katástrophē κατάστροφη “tepetaklak olma, devrilme, kader çarkının aşağı dönmesi” sözcüğünden alıntıdır. Eski Yunanca sözcük Eski Yunanca stréphō στρέφω “dönmek” fiilinin kata+ ön ekiyle fiilden türetilmiş ismidir.

Benzer sözcükler : katastrofal, katastrofik

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Kadro (aylık dergi), 1932]

Bu bir buhran değil, bir 'katastrof'un başlangıcıdır.

{ಠ,ಠ}

|)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.