BİR KELİME = SA(H)LEP

Salep : (isim, Arapça) 

1. (Bitki Bilimi) Salepgillerin tek köklü, yumrulu, salkımlı veya başak çiçekli olan örnek bitkisi. ≈ sahlep

2. Bu bitkinin yumru durumundaki köklerinden dövülerek hazırlanan beyaz toz. ≈ sahlep

3. Bu tozun, şekerli süt veya su ile kaynatılmasıyla yapılan sıcak içecek. ≈ sahlep

"Üstüne bol zencefil ektirdiğim salep fincanını iki elimle kavradım." — Sait Faik Abasıyanık

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça χuṣyatu's̱-s̱aˁlab خصية الثعلب “tilki taşağı, orkide” sözcüğünden türetilmiştir. Bu sözcük Arapça √s̱ˁlb kökünden gelen s̱aˁlab ثعلب “tilki” sözcüğünden türetilmiştir.

Ek açıklama : Orkide bitkisinin rizomlarının şeklinden ötürü. Karş. Latince orchis “husye, orkide”, İngilizce ballockswort ve dogstones “köpek taşağı, orkide”. Anadolu ağızlarında it taşağı kullanılır.

Modern Arapça sözlüklerde rastlanan صحلب ve سحلب yazımları Türkçeden alıntıdır.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

“orkide bitkisi ve kökü” [Hızır Paşa, Müntehab-ı Şifa, 1410 yılından önce]

ˁınebu’ṣ-ṣaˁleb suyıyıla ya hayyü’l-ˁālem suyıyıla ya avrat südiyle ṭtılâ edeler

“orkide kökünden elde edilen toz ve bundan yapılan içecek” [Evliya Çelebi, Seyahatname, 1665]

Esnāf-ı saˁlebciyān: (...) Kış günleri ḫusyetüs-saˁleb سعلب derler yaˁni tilki taşağı demek olur (...) hemān tilki taşağına benzer sarmısak dişi gibi bir otdur

[Ahmed Vefik Paşa, Lehce-i Osmani, 1876]

sāleb سالب: husyetü's-saˁleb خصیة الثعلب [zebanzedi]

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: fotoğraflar ​M©MENT©S​ arşivindendir.​

BİR KELİME = SIRAT

Sırat : (isim, Arapça) 1. ► Sırat köprüsü.

"Sırat kıldan incedir, kılıçtan keskincedir." — Yunus Emre

2. (Eskimiş) ► Yol.

* * * * *

Birleşik Kelime olarak kullanımı :

Sırat köprüsü : (isim, Din bilimi) İslam inancına göre mahşer günü üstünden geçilecek olan köprü. ≈ sırat

"Sırat köprüsünü nasıl rahat geçeceğini tahayyül ederdi." — Ömer Seyfettin

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça ṣirāṭu'l-mustaḳīm صراط المستقيم “dar yol, İslam mitolojisinde kıyamette geçilen yol veya köprü” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça √ṣrṭ kökünden gelen ṣirāṭ صراط “yol” sözcüğünden türetilmiştir. Arapça sözcük Aramice-Süryanice aynı anlama gelen sṭrāṭā veya srāṭā סטרטא sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca aynı anlama gelen stráta στράτα sözcüğünden alıntıdır. Eski Yunanca sözcük Latince (via) strata “kaplanmış yol” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Latince sternere, strat- “yaymak, sermek, kaplamak” fiilinin +()t° ekiyle dişilidir. Latince fiil Hintavrupa Anadili aynı anlama gelen tanıksız *⁠sterh3- (*⁠ster-) biçiminden evrilmiştir.

Ek açıklama : Klasik dönem Arap dilbilimcileri sözcüğün Yunancadan geldiği konusunda hemfikirdir. Jeffery, Foreign Vocabulary of the Qur’an 195-196. Yakındoğu’da uzun mesafe yol sistemi Roma İmparatorluğu döneminde yerleşmiş idi. İtalyanca strada, İngilizce street, Almanca Strasse “yol” biçimleri Latinceden alınmıştır.

Bu kelimeyle ilgisi olanlar : stratosfer (stratigrafi, substrat, usturmaça)

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Gülşehri, Mantıku't-Tayr, 1317]

ne terāzū korkıda u ne ṣırāṭ

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, pinterest' ten alıntıdır.

BİR KELİME = İCABET

İcabet : (isim, Arapça) 1. Bir çağrıyı yerine getirme, bir çağrıya gitme.

2. Bir buyruk veya isteğe uyma, kabul etme, razı olma.

* * * * *

Birleşik Fiil veya Kalıp Söz olarak kullanımı :

İcabet etmek : 1. Çağrı üzerine gitmek, katılmak.

2. Bir buyruğa, bir isteğe uygun olarak davranmak.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça √cwb kökünden gelen icāba(t) إجابة “cevap verme, özellikle duaya olumlu cevap verme” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça acāba أجاب “yanıtladı” fiilinin ifˁāla(t) vezninde IV. masdarıdır.

Bu kelimeyle ilintisi olanlar : aynı şekilde "cwb" kökünden gelen cevap

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[anon., Mukaddimetü'l-Edeb terc., 1300]

icābat ḳıldı

[Rabguzi, Kısasü'l-Enbiya terc., 1310]

Ömer hakkında icâbet boldı, Ebū Cehl hakkında icâbet bolmadı, ḥikmet ne erdi?

Bu kelime Sevgili Mindmills tarafından önerilmiştir. Katkıları için teşekkürler.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, www.vecteezy.com' dan alıntıdır.