BİR KELİME = İKİRCİK

İkircik : 1. (isim, ağızlardan) ► Kuşku.

"Ali de onlar kadar sevinçliydi ya, içini bir ikircik kurdu kemiriyordu." - Yaşar Kemal

2. (isim, ağızlardan) ► Kararsızlık.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Eski Türkçe ékirçgü “ikilik, tereddüt” sözcüğünden evrilmiştir. Bu sözcük Proto-Türkçe yazılı örneği bulunmayan *ékirçe- fiilinden Eski Türkçe +gU ekiyle türetilmiştir. (*) Proto-Türkçe fiil, Proto-Türkçe yazılı örneği bulunmayan *ékkiŕ “ikiz” sözcüğünden türetilmiştir.

(*) Proto Türkçe : Eski Asya Türkçesi ile Eski Batı Türkçesinin atası olduğu varsayılan teorik dil, Öntürkçe (Milat dolayı)

Ek açıklama :

Türkiye Türkçesi halk ağızlarında görülen bir sözcük iken Dil Devrimi döneminde yazı diline aktarıldı.

Benzer sözcükler : ikircikli, ikircim

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

Eski Türkçe: ikirçgü [Türkische Turfantexte 1-9, 900 yılından önce]

uvşak kılınçlıġ ikirçgü köŋüllüg yaŋluklar [küçük eylemli, mütereddit gönüllü insanlar]

Eski Türkçe: ikirçgün [Kaşgarî, Divan-i Lugati't-Türk, 1073]

ékirçgün ış [tereddütlü iş], köŋlüm ikirçgün boldı [gönlüm tereddüt etti]

Türkiye Türkçesi: ikircün [Kul Mes'ud, Kelile ve Dimne terc., 1347 yılından önce]

ikircünlik ve gümān göŋline düşdi

Türkiye Türkçesi: igerçin [Ahmed Vefik Paşa, Lehce-i Osmani, 1876]

igerçin: Mütereddit ... 'Çin' sahih ve sağlam demektir; zıddı igerçin. ... igerçinlik: Tereddüt, vesvese, şekk.

Türkiye Türkçesi: ikircikli [Hamit Zübeyr & İshak Refet, Anadilden Derlemeler, 1932]

ikincilikli (Niğde); ikicikli (G. Antep): tereddütlü.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, es.dreamstime.com' dan alınmıştır.

BİR KELİME = İKRAR

İkrar : (Arapça) 1. (isim, eskimiş) Saklamayıp doğruca söyleme, açıkça söyleme.

2. (isim, eskimiş) ► Bildirme.

3. (isim, eskimiş) Kabul etme.

"Sükût ikrardan gelir."

* * * * *

Birleşik Fiil, Kalıp Söz olarak kullanımı :

İkrardan dönmek : Verdiği sözden caymak.

İkrar etmek : 1. Açıkça söylemek.

              2. Kabul etmek.

İkrar vermek : Söz vermek.

"İkrar verdi cahil gönlüm inandı / Seherin yelleri esti gelmedi" - Karacaoğlan

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça ḳrr kökünden gelen iḳrār إقرار “evet deme, onaylama” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça ḳarra قَرَّ “durdu, yerleşti, karar kıldı” fiilinin ifˁāl vezninde IV. mastarıdır.

Bu kelimeyle ilintili olanlar : karar

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Codex Cumanicus, 1303]

confessio - Fa: atref - Tr: ykrar iḫrar berdi [ikrar verdi]

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = İNTİZAM

İntizam : (Arapça) 1. (isim) Düzenli, düzgün olma.

"Her memleket başkalarının yeniliklerini taklit ile başladığı intizama kendisinin eskiliklerini tahkik ile nihayet verir." - Ahmet Hikmet Müftüoğlu

2. (isim) Düzen, çekidüzen.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça nẓm kökünden gelen intiẓām اِنتظام “düzenlenme, düzenlilik” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça naẓama نَظَمَ “dizdi” fiilinin iftiˁāl vezninde VIII. mastarıdır.

Benzer sözcükler : intizamlı, intizamsız

İlişkili olan kelimeler : muntazam

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Sinan Paşa, Tazarru'nâme, 1482]

şol intiẓām-i ḫāṭır ve inḳıṭāˁ-ı ḫalḳ ki

Kelime, blogger Yıldız tarafından önerilmiştir. Katkılarına teşekkürlerimle,

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = İLTİCA

İltica : (isim, Arapça) ► Sığınma.

* * * * *

Birleşik Fiil, Kalıp Söz şeklinde kullanımı :

İltica etmek : Sığınmak.

"Kovalıyorlarmış, kaçmış, saklanmak için saraya iltica etmek istemiş." - Aka Gündüz

* * * * *

Birleşik Kelime şeklinde kullanımı :

İltica hakkı : (isim, hukuk) ► Sığınma hakkı.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça lcˀ kökünden gelen ilticāˀ اِلتجاء “sığınma” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça lacaˀa لَجَأَ “sığındı” fiilinin iftiˁāl vezninde VIII. masdarıdır.

Benzer sözcükler : ilticacı

Kelime ile alakalı sözcük : mülteci

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

Kıpçakça: [Seyf-i Sarayî, Gülistan Tercümesi, 1391]

bir divar kölgesine ilticā kılup [bir duvar gölgesine sığınıp]

ilticacı “mülteci, sığınmacı” [Cumhuriyet - gazete, 1987]

ülkelerinin mülteciler için yaptığı harcamalar, kendi topraklarında ilticacı barındıran yoksul ülkelerin yaptığı harcamalara nazaran devede kulak.

Kelime, değerli blogger Recep Altun tarafından önerilmiştir. Katkılarına teşekkürlerimle,

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = İLTİZAM

İltizam : (Arapça) 1. (isim, eskimiş) Birinin veya bir şeyin tarafını tutma.

2. (isim, eskimiş) Gerekli bulma.

3. (isim, eskimiş) ► (*) Kesenek.

* * * * *

Birleşik Fiil, Kalıp Söz olarak kullanımı :

İltizam etmek : Keseneğe almak.

(*) Kesenek : Görevlilerin aylıklarından her ay belli oranda kesilip bir sosyal güvenlik kurumuna yatırılan para, fabrika, çiftlik vb. gelir kaynaklarının gelirini satın alma işi.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça lzm kökünden gelen iltizām اِلتزام “1. sarılma, sarmaşma, 2. bir işi üstlenme, 3. mantıken zorunlu olma, gerekme” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça lazima لزم “sarıldı, ilişik idi, gerekti” fiilinin iftiˁāl vezninde VIII. masdarıdır.

(Aynı kökten gelen kelime lüzum) 

Benzer sözcükler : iltizami

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

“üstlenme” [Hoca Sa'deddin Ef., Tacü't-Tevârih, 1574]

refˁ-i zarār-i ˁām içün zarār-i χāssı iltizām ittiler [kamunun zararını gidermek için özelin zararını üstlendiler]

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = İSTİŞARE

İstişare : (isim, eskimiş, Arapça) ► Danışma.

* * * * *

Birleşik Fiil, Kalıp Söz olarak kullanımı :

İstişare etmek : Danışmak.

* * * * *

Birleşik Kelime olarak kullanımı :

İstişare heyeti : (isim, eskimiş) ► Danışma kurulu.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça şwr kökünden gelen istişāra(t) اِستشارة “danışma, görüş sorma” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça şāra سَارَ “gösterdi, işaret etti” fiilinin istifˁāla(t) vezninde X. mastarıdır.

Benzer sözcükler : istişarî

İlişkili kelimeler : müsteşar

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Hoca Sa'deddin Ef., Tacü't-Tevârih, 1574]

istişāre-i semti sevāb üzre iken [doğru yöne dair danışırlar iken]

[Meninski, Thesaurus, 1680]

istişāre: meşveret & meşveret taleb e.

Kelime, Sevgili Makbule Abalı tarafından önerilmiştir. Katkılarından dolayı teşekkür ederim.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = İLLET

İllet : (Arapça) 1. (isim) ► Hastalık.

"Ben şarlatan değilim, oğlum. Bu illetin devası bendedir." - Peyami Safa

2. (isim, mecaz) Hastalık derecesine varan alışkanlık.

"Ya sayfa sayfa mektup yazmak illetine tutulmuş olanlara ne diyeyim?" - Hüseyin Cahit Yalçın

3. (isim) ► Bozukluk.

"Bu radyonun bir illeti var."

4. (sıfat, teklifsiz konuşmada) Kızdıran, sinirlendiren (şey veya kimse).

5. (isim, eskimiş, felsefe) ► Neden.

* * * * *

Birleşik Fiil - Kalıp Söz olarak kullanımı :

(Birini) İllet etmek : 1. Sakatlamak. 2. Sinirlendirmek, kızdırmak.

İllet olmak : Çok sinirlenmek, çok kızmak.

"Batı taklitçiliği de illet olduğu sorunlardan biri idi." - Haldun Taner

* * * * *

Birleşik Kelime olarak kullanımı :

Köstebek illeti : (isim) Atların ensesinde oluşan hücre dokusu iltihabı.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça ˁll kökünden gelen ˁilla(t) عِلّة “1. hastalık, 2. arız olan şey, arıza, bir varlığı doğal rotasından saptıran şey” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça ˁalla عَلَّ “bozuldu, saptı, hasta oldu” fiilinin fiˁla(t) vezninde ism-i merresidir.

Ek açıklama : Aristo felsefesinde accident (συμβεβηκός) kavramının Arabi karşılığıdır.

Benzer sözcükler : illetli

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Aşık Paşa, Garib-name, 1330]

bu χalḳ oldı ˁılletden berī [hastalıktan kurtuldu]

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: - blog bir süre yorumlara kapalıdır.

       - gif, pinterest' ten alıntıdır.

BİR KELİME = İHTİŞAM

İhtişam : (isim, Arapça) ► Görkem.

      "Hilmi Bey'in evi, bir sanat ve ihtişam galerisi değildi." - Sâmiha Ayverdi

[Görkem : (isim) Göz alıcı ve gösterişli olma durumu; alayiş, azamet, debdebe, ihtişam, tantana, haşmet, şatafat, şaşaa.]

Kelime Kökeni :

Arapça ḥşm kökünden gelen yazılı örneği bulunmayan *iḥtişām اِحْتِشَام sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça ḥaşam حشم “maiyet, hizmetçiler” sözcüğünün iftiˁāl vezninde VIII. masdarıdır.

Detaylı araştırma için haşmet kelimesine bakılabilir.

Ek açıklama : Arapçada bu anlamda kullanılmadığı halde, Osmanlı ıstılahında erken tarihten itibaren günümüzdeki anlamıyla yaygın kullanımdadır. Karş. Arapça iḥtişām “utangaç olma, hicap duyma”.

Benzer sözcük, ihtişamlı, bağlantılı sözcük muhteşem.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

“maiyet ve hizmetçi sahibi olma, debdebe, şaşaa” [Fuzuli, Türkçe Divan, 1535]

Taḳrīr edenlere sebeb-i ˁızzü iḥtişām / taḥrīr edenlere şeref-i rūzigārdur

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: gif, tenor.com' dan alıntıdır.

BİR KELİME = İSTİRHAM

İstirham : (isim, Arapça) Yalvarma, merhamet dileme.

* * * * *

Birleşik Fiil ve Kalıp Söz olarak kullanımı :

İstirhamda bulunmak : İstirham etmek.

İstirham etmek : Yalvarmak, dilemek, rica etmek.

"İstirham ediyorum, şu dargınlığı bırak."

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça rḥm kökünden gelen istirḥām, "merhamet dileme, rica etme" sözcüğünden alıntıdır. Sözcük, Arapça raḥima  "merhamet etti" fiilinin istifˁāl vezni X. mastarıdır.

Tarihte tespit edilen en eski Türkçe kaynak:

[Ahmed Vefik Paşa, Lehce-i Osmani, 1876]

istirḥām: rahm talebi, izin rica etmek, yalvarma.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, www.workingpreacher.org dan alıntıdır.

BİR KELİME = İSTİBDAT

İstibdat : (isim, Arapça)  Uyruklarına hiçbir hak ve özgürlük tanımayan sınırsız monarşi.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça bdd kökünden gelen istibdād,  "başına buyrukluk, kural tanımazlık, bağımsızlık" sözcüğünden alıntıdır. Aynı kelimeden türemiş "müstebit" ise, Arapça bdd kökünden geliyor ve "başına buyruk yönetici, despot, tiran " anlamını taşıyor. 

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, vecteezy.com dan alıntıdır.

BİR KELİME = İMARETHANE

İmarethane : (isim, tarih, Arapça-Farsça) Yoksullara ve öğrencilere yiyecek dağıtmak için kurulmuş hayır kurumu, imaret.

"Gönlü o kadar geniş imiş ki sair yoksullar gibi imarethaneden bir tas çorba içmeyi dahi aç gözlülük sayarmış." - Yakup Kadri Karaosmanoğlu

Kelimenin kökeni :

İmaret : Arapça ˁmr kökünden gelen ˁimārat "bayındırlık eseri, büyük yapı, bina" sözcüğünden alıntıdır. 

Hane : Farsça χāne, 1. ev, konut, konak, yer, 2. Arap rakamlarında basamak sözcüğünden alıntıdır. 

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: fotoğraf, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = İNAYET

İnayet : (isim, eskimiş, Arapça) İyilik, kayra, atıfet, ihsan, lütuf.

"Gayret bizden, inayet Allah'tan." 

Birleşik fiil ve kalıp söz olarak kullanımına örnek:

İnayet etmek (veya eylemek) : İyilik ve yardım etmek, kayırmak, lütfetmek.

İnayette bulunmak : İnayet etmek.

İnayet ola : "Allah versin" anlamında, dilencileri savmak için kullanılan bir söz.

Kelimenin kökeni : 

Arapça ˁny kökünden gelen ˁināyat "birini düşünme, ilgi ve ihtimam gösterme, hastaya bakma" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ˁany "kastetme, anlam ifade etme" sözcüğü ile eş kökenlidir.

Herkese huzurlu, neşeli ve her anından keyif alacağı çok şık bir bayram dilerim.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: fotoğraf pinterest'ten alıntıdır.

BİR KELİME = İRTİFA

İrtifa : (Arapça) 1. (isim) Yükseklik. 

"Bir binanın hiçbir tesirle yıkılmasa yalnız irtifası yüzünden çökebileceği niçin hatırına gelmiyor?" - Necip Fazıl Kısakürek

2. (isim, coğrafya) Yükselti.

Kelime Kökeni

Arapça rfˁ kökünden gelen irtifāˁ "yüksekte olma, yükseklik" sözcüğünden alıntıdır.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: gif, bestanimations.com' dan alıntıdır.

 

BİR KELİME = İNSİCAM

İnsicam : (Arapça) 1. (isim, eskimiş) Düzgünlük, tutarlık, bağdaşım.

"Caminin iç güzelliğinin hususiyeti bu çinilerdeki nefaset ve insicamdan ileri gelmektedir." - Sermet Muhtar Alus

2. (isim, eskimiş, edebiyat) Tutarlık.

Kelimenin Kökeni

Arapça scm kökünden gelen insicām "(su) akma" sözcüğünden alıntıdır. 

Arapça sözcük, Arapça sacm veya sucūm "akma, akıtma" sözcüğünün infiˁāl vezni (VII) masdarıdır.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: gif, en.wikipedia.com' dan alıntıdır.

BİR KELİME = İFRİT

İfrit : (Arapça) 1. (isim) Doğu masal ve efsanelerinde kötü, korkunç cin.

"Masalların ifriti gibi birdenbire içimde korkunç bir çehre canlandı." - Hüseyin Cahit Yalçın

2. (isim, mecaz) Öfkeli, ortalığı birbirine katan kimse.

3. (isim, mecaz) İçini kemiren, meşgul eden şey.

"İçimdeki bu ifriti öldürmek, sükûnumu bulmak için kendimle cenk ettim." - Hüseyin Cahit Yalçın

Kelimenin birleşik fiil olarak kullanımı da aşağıdaki gibidir :

(birini) İfrit etmek : Çok kızmasına yol açmak, öfkelendirmek.

İfrit kesilmek (veya olmak) : Çok öfkelenmek, çok kızmak.

"Arzuma karşı konulunca ifrit kesildiğimi pek iyi bildiğinden ses çıkarmadı." - Refik Halit Karay

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: gif, otkritkis.com' dan alıntıdır.

BİR KELİME = İZZET

İzzet : (isim, Arapça) Büyüklük, yücelik, ululuk.

Kelimenin birleşik kelime olarak kullanımları aşağıdaki gibidir:

İzzetinefis : (Arapça) 1. (isim) Öz saygı.

"İzzetinefsime yediğim bu şamardan sersemledim." - Aka Gündüz

2. (isim) Kişinin kendine verdiği değer.

"Kadın bir izzetinefis coşmasına benzeyen öfke ile gözlerini açtı." - Peyami Safa

İzzetüikbal : (isim, Arapça) Saygınlık.

İzzetüikram : (isim, Arapça) Ağırlama.

Nefis izzeti : (isim) Kişinin öz saygısı, kişiliği, yüceliği, onuru, izzetinefis.

"Bu gülmek, bir nefis izzeti yarasının kanamasını örtüyordu." - Ruşen Eşref Ünaydın

 

{ಠ,ಠ}

 |)_) 

-”-”-

not: fotoğraf Yandexten alıntıdır.

BİR KELİME = İSTİDAT

İstidat : (isim, Arapça) Yetenek.

"İnci gibi güzel bir yazısı ve mizaha da istidadı varmış." - Yahya Kemal Beyatlı

(Bu kelime, blogger Deeptone' un önerisi olarak yayına alınmıştır. Katkısından dolayı teşekkür ederim.)

{ಠ,ಠ}

|)__) 

-”-”-

not: kullanılan gif buradan alıntıdır.

BİR KELİME = İRTİHAL

İrtihal : (isim, Arapça) Ölüm.

Kelimenin birleşik fiil olarak kullanımı aşağıdaki gibidir:

İrtihal etmek : Ölmek.

"Dedem ahirete irtihal edince onun adına yapılması gereken ne varsa hepsini biz üstlendik."

"Dar-ı Faniden Dar-ı Bekaya irtihal eden tüm geçmişlerimize Cenab-ı Hakk rahmetiyle, merhametiyle, mağfiretiyle ve de cennetiyle muamele eylesin." - Recep Altun 

Bu kelimeyle ilgili başka sözlükleri incelediğimde, "ölmek" açıklamasının yanına "göç etmek" anlamının da yazıldığını gördüm. Ancak bu bir kafa karışıklığına yol açabilir diye düşünüp, sadece "ölmek" anlamını kullandım. 

Zira göç etmek, ahirete göç etmek olarak açıklanabileceği gibi, bir yerden başka bir yere göç etmek olarak da algılanabilir. Burdaki asıl anlam ise sadece ölmekle alâkalıdır.

(Bu kelime değerli blogger Recep Altun' un önerisi olarak yayına alınmıştır. Katkısı için teşekkür ederim.)

{ಠ,ಠ}

|)__) 

-”-”-

not: kullanılan gif buradan alınmıştır.

BİR KELİME = İNTİSAP

İntisap : (Arapça) 1. (isim) Bağlanma.

2. (isim) Girme.

3. (isim) Kapılanma.

"Saz şairlerinin mühim bir kısmı Bektâşi'dir. Fakat içlerinde diğer tarikatlara intisabı olanlar da vardır." - Sadeddin N. Ergun

Birleşik fiil olarak da kullanımı mevcuttur.

İntisap etmek : Bağlanmak, girmek, kapılanmak.

"Üniversiteye intisap edeceğim günlerde idi." - Ergun Göze

(Bu kelime sevgili blogger Camgüzeli' nin önerisi olarak yayına alınmıştır. Katkıları için teşekkürlerimle.)

{ಠ,ಠ}

|)__) 

-”-”-

not: kullanılan fotoğraf buradan alıntıdır.

BİR KELİME = İPTİLÂ

İptilâ : (isim, Arapça) Düşkünlük, tiryakilik

"Süse ve mücevhere iptilasını anlatmak için yapılan mübalağalara inanmak lazım." - Peyami Safa

{ಠ,ಠ}

|)__) 

-”-”-

 

 

 

not: fotoğraf ​M©MENT©S​' a aittir.​