BİR KELİME = PESPAYE

Pespaye : (sıfat, Farsça pest + pāye) ►(*) Alçak.

"Zaten yemişleri asil ve pespaye olarak ikiye tasnif etmek pek kolaydır." - Refik Halit Karay

(*) Alçak : (sıfat, mecaz) Bile bile en kötü, en ahlaksızca davranışlarda bulunan; pespaye.

"Zavallı, karşısındaki mahlukun ne alçak şey olduğunu anlayamadı." - Ömer Seyfettin

* * * * *

Kelime Kökeni :

Farsça past پست “alçak, aşağı” ve Farsça pāya پایه “rütbe, basamak” sözcüklerinin bileşiğidir.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Evliya Çelebi, Seyahatname, 1665]

bizcileyin pespāye ve ednā [düşük rütbeli ve alt seviyede] bir Pencpirimden [Venedik komutanından] Girid cezīresüŋ recā eylemişsüz [geri almışsınız]

[M. Hafid Ef., ... Islâhi'l-Galatâti'l-Meşhûre, 1804]

Pesipāye: İnden-nās rüteb ve menzileti olmayanlara ıṭlāḳ olunur. Fārisīde ... pest-pāye'den galattır.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, https://easy-peasy.ai/ den alıntıdır.

BİR KELİME = DİPLOMASİ

Diplomasi : (isim, Fransızca)

1. Uluslararası ilişkileri düzenleyen antlaşmalar bütünü.

2. Yabancı bir ülkede ve uluslararası toplantılarda ülkesini temsil etme işi ve sanatı. ≈ diplomatlık

3. Bu işte çalışan kimsenin görevi, mesleği. ≈ diplomatlık

"Benim için diplomasinin birbirinden tuhaf birçok icaplarına uymak belki mümkün olmuştur." — Yakup Kadri Karaosmanoğlu

4. Bu görevlilerin oluşturduğu topluluk.

5. (Mecaz) Güç bir görüşme sırasında gösterilen ustalık ve beceriklilik.

* * * * *

Birleşik Kelime olarak kullanımı :

Kamu diplomasisi : (isim) Bir ulusun düşüncelerini, hedeflerini, ideallerini, güncel politikalarını, kurumlarını ve kültürünü yabancı ülkelerin kamuoylarına anlatma amacıyla uygulanan politika.

Mekik diplomasisi : (isim) Bir sorunun çözümü için devletler arasında gerçekleştirilen, seri biçiminde yapılan diplomatik temaslar.

Telefon diplomasisi : (isim) Devletler arası ilişkilerde telefon aracılığıyla kurulan görüşme yolu.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Fransızca diplomate “resmen atanmış görevli, elçi” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Yeni Latince diplomaticus “«belgeli», berat veya tasdikname sahibi” sözcüğünden türetilmiştir. Yeni Latince sözcük Latince diploma “berat, tasdikname” sözcüğünden türetilmiştir.

Ek açıklama : Zeki Arıkan’ın makalesinde 1834/35 tarihli anonim bir arşiv belgesi zikredilmiştir.

Bu kelimeyle ilintisi olanlar : kordiplomatik

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

diplomasiya [Zeki Arıkan, Batı Dillerinden Türkçeye Geçen İlk Siyasi..., 1835]

Memalik-i ecnebiye ile olan muamelatlarına diplomasiya tabir olunup fenn-i mezkûra arif ve mübaşir olan kimseye diplomat tesmiye ederler.

[A. Cevdet Paşa, Tezakir, 1853]

Ali Paşa ve Fuad Efendi gibi anın mekteb-i terbiyesinde yetişen diplomatlar dahi

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = ZEMHERİ

Zemheri : (isim, Arapça) ► (*) Kara kış.

(*) Kara kış : 1. Kış ortası, kışın en şiddetli zamanı.

"Kıştı, İstanbul'a arada bir uğrayan kara kışlardan biri." — Nâzım Hikmet

2. (Mecaz) Çok sıkıntılı durum veya zaman.

"Hepsi hasta ve küskün olan bu yurttaşlar da bugünün ağır iktisadi koşullarının kara kışında sefalete terk edilmişlerdi." — Haldun Taner

* * * * *

Birleşik Kelime olarak kullanımı :

Zemheri zürefası : (İsim, Alay yollu) Kışın ince giysi ile gezen kimse.

"Çünkü mangal bile yakılmadığı için zemheri zürefası gibi tiril tiril titriyordum." — Ahmet Rasim

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça √zmhr kökünden gelen murabba (dörtlü) fiil kökü olan zamharīr زمهرير “kışın 22 Aralıkta başlayan en soğuk günleri, karakış, erbain” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Farsça zam زم “kış” (Bu sözcük Avestaca aynı anlama gelen zyam- sözcüğü ile eş kökenlidir. Bu sözcük Hintavrupa Anadili aynı anlama gelen tanıksız *⁠ǵʰim-ó-s biçiminden evrilmiştir.) ve Arapça √hrr kökünden gelen sıfat olan harīr هرير “uğuldayan, uluyan” sözcüklerinin bileşiğidir.

< Ar zamḥarīr ‘strenge Winterkälte’. -Türkçede zemherir biçiminin sonundaki r düşmüştür.

Sırpça zemhèrije (zemèrija, zemeríje) biçimi Türkçeden geçmiştir.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Aşık Paşa, Garib-name, 1330]

yiŋmiş olur ıssısın ol zemherīr

[Meninski, Thesaurus, 1680]

Zemherīr vul. zemherī

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel internetten alıntıdır.

BİR KELİME = TEMKİN

Temkin : (isim, Arapça) Bir işin sonunu düşünerek ölçülü, tedbirli davranma.

"Bütün temkin ve vakarını kaybedip konuşanlara sokuldu." — Yakup Kadri Karaosmanoğlu

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça √mkn kökünden gelen tamkīn تمكين “1. kadir kılma, 2. vekar, metanet, ağırbaşlılık” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça makuna مَكُنَ “güçlendi, pekişti” fiilinin tafˁīl vezninde II. masdarıdır.

Ek açıklama : 20. yy ortalarına dek “ağırbaşlılık, metanet, manevi güç” anlamına gelen sözcük 1970-80’lerden itibaren “riskten kaçma eğilimi” anlamını kazanmıştır.

Bu kelimeyle ilintisi olanlar : imkân (mümkün), mekin

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

“vekar, ağırbaşlılık” [Erzurumlu Darir, Kıssa-i Yusuf terc., 1377 yılından önce]

irdi bā-tāˁzīm ü temkīn ol māh / gördiler taḫt üstine oturdı şāh

temkinli [Şemseddin Sami, Kamus-ı Türki, 1900]

temkīnli: ağır, vekarlı, sebatlı, metanet sahibi.

temkinli [TDK, Türkçe Sözlük, 1. Baskı, 1945]

temkinli: Ağırbaşlı.

temkinli: “... riskten kaçınan” [Cumhuriyet - gazete, 1973]

Fenerbahçe rövanşa temkinli ve ürkek çıkacaktır.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, google' dan alıntıdır.

BİR KELİME = NARSİSİZM

Narsisizm : (isim, ruh bilimi, Fransızca) ► (*) Özseverlik.

"Narsisizm her çağda ve her ülkede bir entelektüel hastalığı." — Cemil Meriç

(*) Özseverlik : (ruh bilimi, isim)  Kişinin kendi bedensel ve ruhsal benliğine karşı duyduğu hayranlık ve bağlılık. 

* * * * *

Kelime Kökeni :

Fransızca narcissisme “kendini sevme hastalığı” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Almanca aynı anlama gelen Narzissismus sözcüğünden alıntıdır. (İlk kullanımı: Sigmund Freud, Avst. hekim (1856-1939)) Almanca sözcük Eski Yunanca Nárkissos Νάρκισσος “Eski Yunan mitolojisinde kendi yansımasına aşık olan genç” özel isminden +izm ekiyle türetilmiştir. Bu özel isim Eski Yunanca nárkissos νάρκισσος “nergis çiçeği” sözcüğünden alıntıdır.

Ek açıklama : Eski Yunanca isim muhtemelen bir Anadolu veya İran dilinden alıntıdır.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Cumhuriyet - gazete, 1941]

Kendi vücudile şehvetlenme (narsisizm), hayalindeki sevgilileri tahayyül ederek boşalma (istimna)

[TDK, Felsefe ve Gramer Terimleri, 1942]

narkislik = [Fr.] narcissisme

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = MAMALİGA

Mamaliga : (isim, Rumca) Kaynayan suya mısır unu eklenip kıvam alıncaya kadar pişirildikten sonra üzerine kızdırılmış yağ, baharat vb. ilave edilen bir yemek.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Rusça mamalíga мамалы́га “mısır irmiğinden yapılan bir yemek” sözcüğü ile eş kökenlidir. Bu sözcük Bulgarca aynı anlama gelen mamaliga мамалига sözcüğü ile eş kökenlidir. Bulgarca sözcük Romence aynı anlama gelen mămăligă sözcüğü ile eş kökenlidir.

Ek açıklama : Nihai kökeni belirsizdir. Yunanca μαμαλίγκα (aynı anlamda) bir Balkan dilinden alıntıdır. Lehçe mamałyga Rusçadan alıntıdır.

Türkiye’de Halk Ağızlarından Derleme Sözlüğü’nde kaydedilen Türkiye Türkçesi mememelik “Kaynar suda pişirilen mısır ununa, yağ, pekmez koyarak yapılan bir çeşit tatlı.” ve malak/malak aşı “Buğday ya da mısır ununu kaynar suya dökerek yapılan ve pekmezle yenilen bir çeşit yiyecek, kaçamak.” ile ilişkisi değerlendirilebilir.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Ahmed Vefik Paşa, Lehce-i Osmani, 1876]

mamaliga (ممالیغه) is. Mısır buğdayı unu pastası, polinta.

[Cumhuriyet - gazete, 1932]

mamaligayı getirmesi için Pandele uşağını çağırdı.

[Türkiye'de Halk Ağızlarından Derleme Sözlüğü, 1960 yılından önce]

momaliga: Mısır unundan yağ, peynir ve pekmezle yapılan bir çeşit yiyecek. (Şumnu, Bulgaristan)

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.