BİR KELİME = KOLPO

Kolpo : (Rumca) 1. (isim) Bilardo oyununda vuruş.

"Sahiden büyük bir isteksizlikle kaçırdığı kolpoları seyrediyordum." - Orhan Seyfi Orhon

2. (isim) Uygun durum, fırsat.

3. (isim, argo) ► Dalavere.

"Böyle bir kolpoya başlayacak olursam sonuna kadar öylece devam etmek lazımdı." - Refî Cevad Ulunay

* * * * *

Deyim, Birleşik Fiil, Kalıp Söz olarak kullanımı :

Kolpo çekmek (veya yapmak) : İsteka ile bilardo topuna vurmak.

"Güç kolpoları çekerken artık ıslık çalmıyor, isteka tebeşirini ikide bir cebine koymuyor." - Orhan Seyfi Orhon

"Ara sıra beni şaşırtacak kadar mükemmel fantezi kolpolar yapıyordu." - Orhan Seyfi Orhon

Kolpo çevirmek : (argo) Kumpas kurmak.

"Şarika, istediği kadar sırnaşsın, Reyhan dilediği kadar plan kursun, kolpo çevirsin." - Mahmut Yesari

Kolpoya düşmek (veya gelmek) : Oyuna gelmek, tuzağa düşmek.

"Biz vakti zamanında ne tehlikeler atlattık. Kolpoya düşecek değiliz." - Metin Savaş

* * * * *

Kelime Kökeni :

İtalyanca colpo “darbe, çalım, özellikle bilardo darbesi” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Latince colaphus “darbe” sözcüğünden evrilmiştir. Latince sözcük Eski Yunanca aynı anlama gelen kólaphos κόλαφος sözcüğünden alıntıdır.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

kolpo “bilardo vuruşu” [Ahmed Mithat, çeşitli yazıları, 1900 yılından önce]

bilardoda ustalık, hesap ve tahmin ederek çekilen kolpoların

(argo) “fırsat” [Hüseyin Rahmi Gürpınar, Toraman, 1919]

Onun niyeti işi bir kolpasına getirip babasını yine kırk-elli lira vurmaktı.

(argo) “dalavere” [Osman Cemal Kaygılı, Argo Lugatı, 1932]

kolpo: Numara, dalavere, biçimine getirmek.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = LAFAZAN

Lafazan : (sıfat, eskimiş, Farsça) ► Geveze.

"Çok lafazan ve bilgilisiniz ama jeton sizde biraz geç düşüyor anlaşılan." - Haldun Taner

* * * * *

Kelime Kökeni :

Farsça lāf-zan لافزن “laf çalan, laf ebesi” sözcüğünden alıntıdır.

(detaylı arama için laf ve +zen kelimelerine bakılabilir.)

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Latifî, Tezkîretü'ş-Şuarâ, 1546]

meydân-ı suḥan lâf-zen ü yâve-gûy u düzd-i bî-müzdle ṭolmışdur

lafazanlık “gevezelik” [Hindoğlu, Dictionnaire Français-Turc, 1831]

Loquacité [Fr.]: lafazanlık

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = ABAKÜS

Abaküs : (İngilizce) 1. (isim, matematik) ► Sayı boncuğu.

"Kahraman vatanseverlerimiz sayılamayacak kadar çok olmakla birlikte, iktisadi vatanseverlerimiz abaküsün boncuk sayısını geçmez." - Türkân Yeşilyurt

2. (isim, mimarlık) Sütun başlığının üstüne yatay olarak konan ve kenarlarından biraz dışarı taşan taş blok; (*) abak (I).

* * * * *

Kelime Kökeni :

Latince abacus “1. her türlü masa, pano, tabla, 2. hesap tahtası” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca ábaks, abak- άβαξ “tabla, masa, oyun veya hesap tablası” sözcüğünden alıntıdır.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Ali Seydi, Lisan-ı Osmanide Müstamel Lugat-i Ecnebiye, 1911]

abaküs: Ameliyât-ı hesâbiyeyi kolaylıkla icra edebilmek için milel-i kadîme tarafından ihtira edilmiş bir alettir ki el-yevm bilardo salonlarında bulunur.

(*) Abak :  (isim) Eski Türklerde ölmüş kimselerin heykel vb. suretleri.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, pinterest' ten alıntıdır.

BİR KELİME = İKRAR

İkrar : (Arapça) 1. (isim, eskimiş) Saklamayıp doğruca söyleme, açıkça söyleme.

2. (isim, eskimiş) ► Bildirme.

3. (isim, eskimiş) Kabul etme.

"Sükût ikrardan gelir."

* * * * *

Birleşik Fiil, Kalıp Söz olarak kullanımı :

İkrardan dönmek : Verdiği sözden caymak.

İkrar etmek : 1. Açıkça söylemek.

              2. Kabul etmek.

İkrar vermek : Söz vermek.

"İkrar verdi cahil gönlüm inandı / Seherin yelleri esti gelmedi" - Karacaoğlan

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça ḳrr kökünden gelen iḳrār إقرار “evet deme, onaylama” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça ḳarra قَرَّ “durdu, yerleşti, karar kıldı” fiilinin ifˁāl vezninde IV. mastarıdır.

Bu kelimeyle ilintili olanlar : karar

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Codex Cumanicus, 1303]

confessio - Fa: atref - Tr: ykrar iḫrar berdi [ikrar verdi]

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = ŞAD

Şad : (sıfat, eskimiş, Farsça) Sevinçli, neşeli olan.

"Seni gördük, şad olduk."

* * * * *

Birleşik Fiil, Kalıp Söz olarak kullanımı :

Şad etmek : Neşelenmesini, sevinmesini sağlamak.

Şad olmak : Sevinmek, memnun ve mutlu olmak.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Farsça ve Orta Farsça şād شاد “huzurlu, dingin, mutlu” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Farsça aynı anlama gelen şiyāta- sözcüğünden evrilmiştir. Eski Farsça sözcük Hintavrupa Anadili aynı anlama gelen yazılı örneği bulunmayan *kʷi̯ē-to-s biçiminden evrilmiştir. Bu biçim Hintavrupa Anadili yazılı örneği bulunmayan *kʷi̯eh₁- (*kʷi̯ē-) “dinmek, dinlenmek, istirahat etmek” kökünden türetilmiştir.

Benzer sözcükler : şadan, şaduman

Bu kelimeyle ilintili olanlar : aşiyan, dilşad, şadırvan

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Aşık Paşa, Garib-name, 1330]

göŋlümüz şād eylemek

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, stockcake.com' dan alıntılanmıştır.

BİR KELİME = TEVAZU

Tevazu : (isim, Arapça) ► Alçak gönüllülük.

"Bilhassa tevazusu ile herkesin hürmet ve muhabbetini kazanmıştı." - Necip Fazıl Kısakürek

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça wḍˁ kökünden gelen tawāḍuˁ تَوَاضُع “alçak gönüllülük” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça waḍaˁa وَضَعَ “koydu, indirdi” fiilinin tafāˁul vezninde VI. mastarıdır.

Bu kelimeyle ilişkili olanlar : mütevazı.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Edib Ahmed, Atebet-ül Hakayık, 1250 yılından önce]

muˁmīnlik nişānı tawāżu erür 

[müminliğin alameti alçak gönüllülüktür]

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, championtutor.com' dan alıntıdır.

BİR KELİME = ENTELEKTÜEL

Entelektüel : (Fransızca) 1. (sıfat) ► (*) Aydın.

"Kurulda Namık Kemal ve Ziya Bey (Paşa) gibi önde gelen entelektüeller ve siyaset yazarları da vardı." - Y. Hakan Erdem

2. (sıfat) Fikir sorunlarıyla ilgili.

"Entelektüel bir çalışma."

* * * * *

Kelime Kökeni :

Fransızca intellectuel “1. akla ilişkin (sıfat), 2. aydın, kültürlü kişi (isim)” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Latince intellectūs “akıl, anlayış” sözcüğünden +al° ekiyle türetilmiştir. Latince sözcük Latince intelligere “anlamak, idrak etmek, ayırt etmek” fiilinin +()t° ekiyle geçmiş zaman fiil sıfatıdır. Bu fiil Latince inter “iki şeyin arası (edat)” ve Latince legere, lect- “seçmek, ayırmak” fiillerinin bileşiğidir.

Benzer sözcükler : entelektüalite, entelektüalize, entelektüalizm.

Bu kelimeyle ilintisi olanlar : entel, entelijans, (*) entelijensiya.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

(sıfat) [Cumhuriyet - gazete, 1933]

O halde kadın, daha az iyi yapacağı bir vazifeden ziyade entellektüel bir sahada çalışamaz mı?

~ ~ ~

(*) Aydın : Kültürlü, okumuş, görgülü, ileri düşünceli (kimse)

(*) Entelijensiya : Batı dillerine “aydınlar sınıfı” anlamında Rusçada yaygın olan kullanımdan alınmıştır.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = ARİFE

Arife : (Arapça) 1. (isim) Belirli bir günün, olayın bir önceki günü veya ona yakın günler; ön gün.

"Bazı ramazan ve bayram arifelerinde teyzelerim beni Eyüp'teki aile mezarlığına götürürlerdi." - Reşat Nuri Güntekin

2. (isim) ► Arife günü.

* * * * *

Deyim, Birleşik Fiil, Kalıp Söz olarak kullanımı :

Arifeyi gösterip bayramı göstermemek : Bir işi sonuna kadar başarılı götürüp sonunda olumlu sonuca ulaşamamak.

* * * * *

Birleşik Kelime olarak kullanımı :

Arife günü : (isim) Dinî bayramlardan önceki gün; arife.

"... bakacak yeri olmayanlar arife günü kurbanlıklarını almayı tercih ederlerdi."

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça ˁrf kökünden gelen ˁarafa(t) عرفة “Zilhicce ayının dokuzu, Kurban bayramından önceki gün” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Aramice-Süryanice ve İbranice ˁrb kökünden gelen ˁereb עֶרֶב “akşam, gün batımı, özellikle Şabattan önceki Cuma günü ve o akşam yapılan ibadet” sözcüğü ile eş kökenlidir. Aramice-Süryanice ve İbranice sözcük İbranice ˁārav עָרַב “(güneş) batma, akşam olma, gecikme” sözcüğünden türetilmiştir. (Kaynak: Jastrow, Dict. of the Targumim, Talmud Bavli etc., Dict. of the Targumim, Talmud Bavli etc. 1110-1111) Bu sözcük Akatça ˁerēbu “gün batımı, batı” sözcüğü ile eş kökenlidir.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Rabguzi, Kısasü'l-Enbiya terc., 1310]

ol kün penç-şenbe küni erdi [perşembe günü idi] ˁarifa küni, yarındası ḳurbān küni

[TDK, Türkçe Sözlük, 1. Baskı, 1945]

arife: Öngün, bir önceki gün.

🍬 Herkese sevdikleriyle birlikte, ağız tadıyla geçireceği çok güzel bir bayram dilerim. 🍬

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = İNTİZAM

İntizam : (Arapça) 1. (isim) Düzenli, düzgün olma.

"Her memleket başkalarının yeniliklerini taklit ile başladığı intizama kendisinin eskiliklerini tahkik ile nihayet verir." - Ahmet Hikmet Müftüoğlu

2. (isim) Düzen, çekidüzen.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça nẓm kökünden gelen intiẓām اِنتظام “düzenlenme, düzenlilik” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça naẓama نَظَمَ “dizdi” fiilinin iftiˁāl vezninde VIII. mastarıdır.

Benzer sözcükler : intizamlı, intizamsız

İlişkili olan kelimeler : muntazam

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Sinan Paşa, Tazarru'nâme, 1482]

şol intiẓām-i ḫāṭır ve inḳıṭāˁ-ı ḫalḳ ki

Kelime, blogger Yıldız tarafından önerilmiştir. Katkılarına teşekkürlerimle,

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = İLTİCA

İltica : (isim, Arapça) ► Sığınma.

* * * * *

Birleşik Fiil, Kalıp Söz şeklinde kullanımı :

İltica etmek : Sığınmak.

"Kovalıyorlarmış, kaçmış, saklanmak için saraya iltica etmek istemiş." - Aka Gündüz

* * * * *

Birleşik Kelime şeklinde kullanımı :

İltica hakkı : (isim, hukuk) ► Sığınma hakkı.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça lcˀ kökünden gelen ilticāˀ اِلتجاء “sığınma” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça lacaˀa لَجَأَ “sığındı” fiilinin iftiˁāl vezninde VIII. masdarıdır.

Benzer sözcükler : ilticacı

Kelime ile alakalı sözcük : mülteci

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

Kıpçakça: [Seyf-i Sarayî, Gülistan Tercümesi, 1391]

bir divar kölgesine ilticā kılup [bir duvar gölgesine sığınıp]

ilticacı “mülteci, sığınmacı” [Cumhuriyet - gazete, 1987]

ülkelerinin mülteciler için yaptığı harcamalar, kendi topraklarında ilticacı barındıran yoksul ülkelerin yaptığı harcamalara nazaran devede kulak.

Kelime, değerli blogger Recep Altun tarafından önerilmiştir. Katkılarına teşekkürlerimle,

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = İLTİZAM

İltizam : (Arapça) 1. (isim, eskimiş) Birinin veya bir şeyin tarafını tutma.

2. (isim, eskimiş) Gerekli bulma.

3. (isim, eskimiş) ► (*) Kesenek.

* * * * *

Birleşik Fiil, Kalıp Söz olarak kullanımı :

İltizam etmek : Keseneğe almak.

(*) Kesenek : Görevlilerin aylıklarından her ay belli oranda kesilip bir sosyal güvenlik kurumuna yatırılan para, fabrika, çiftlik vb. gelir kaynaklarının gelirini satın alma işi.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça lzm kökünden gelen iltizām اِلتزام “1. sarılma, sarmaşma, 2. bir işi üstlenme, 3. mantıken zorunlu olma, gerekme” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça lazima لزم “sarıldı, ilişik idi, gerekti” fiilinin iftiˁāl vezninde VIII. masdarıdır.

(Aynı kökten gelen kelime lüzum) 

Benzer sözcükler : iltizami

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

“üstlenme” [Hoca Sa'deddin Ef., Tacü't-Tevârih, 1574]

refˁ-i zarār-i ˁām içün zarār-i χāssı iltizām ittiler [kamunun zararını gidermek için özelin zararını üstlendiler]

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = MÜTEŞEBBİS

Müteşebbis : (isim, Arapça) ► (*) Girişimci.

"Bu hıyanetin müşterek müteşebbislerine karşı, alınması lazım gelen vaziyet sarihtir." - Atatürk

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça şbs̠ kökünden gelen mutaşabbis̠ متشبّث “yapışan, sarmaşan (özellikle örümcek için kullanılır)” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça şabas̠a شبث “yapıştı, (tırnaklarıyla) tutundu” fiilinin mutafaˁˁil vezninde V. etken fiil sıfatıdır.

Ek açıklama : Fransızca imprésario "tiyatro veya gösteri organizatörü" sözcüğünden alıntıdır. Fransızca sözcük, İtalyanca impresario "her çeşit girişimci, müteşebbis" sözcüğünden alıntıdır.  

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Meninski, Thesaurus, 1680]

müteşebbis: Muhkem yapışüp ilticā idici [sıkı sıkıya yapışıp elden bırakmayan]

Yeni Osmanlıca: “girişken, girişimci” [Tasvir-i Efkâr - gazete, 1864]

hayırhahlık ve vatanperverlik asarından olan şu madde-i nafıanın müteşebbisi olan zevat ez can ü dil tebrik olunur

[Ahmed Vefik Paşa, Lehce-i Osmani, 1876]

müteşebbis: Yapışıcı sarmaşık.

(*) Girişimci : Üretim için bir işe girişen, kalkışan, ticaret, endüstri vb. alanlarda sermaye koyarak girişimde bulunan kimse.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = MANİPÜLASYON

Manipülasyon : (Fransızca) 1. (isim) ► (*) Yönlendirme.

2. (isim) Seçme, ekleme ve çıkarma yoluyla bilgileri değiştirme.

3. (isim, ekonomi) Varlıkları yapıcı, açıklayıcı ve yararlı bir biçimde kullanma işi.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Fransızca manipuler “elle düzenlemek, el aleti kullanmak” fiilinden alıntıdır. Bu fiil Latince manipulus “ele sığan şey” sözcüğünden türetilmiştir. Latince sözcük Latince manus “el” ve Latince plēre “doldurmak” fiillerinin bileşiğidir.

Benzer sözcükler ; maniple, manipülasyon, manipülatif, manipülatör

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Mehmed Bahaeddin (Toven), Yeni Türkçe Lugat, 1924]

manipülasyon: El ile bazı işler görme. Tütün yapraklarını el ile ayırma. (...) 

manipülatör: [telgraf aleti]

manipülatör “maniple kullanan” [Hüseyin Rahmi Gürpınar, Kokotlar Mektebi, 1927]

Kulağımı göğsüne koyunca telgraf ‘manipülatörü’ gibi onun yüreği bana her şeyi tıkır tıkır söyler.

(*) Yönlendirme : İnsanları kendi bilgileri dışında veya istemedikleri hâlde etkileme.

Kelime, blogger Dada tarafından önerilmiştir. Yayına katkılarından dolayı teşekkürlerimle,

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, fixthephoto.com' dan alınmıştır.

BİR KELİME = UHREVÎ

Uhrevî : (sıfat, din bilimi, Arapça) Öbür dünya ile ilgili, ahiret ile ilgili; maverai, dünyevi karşıtı.

"Ve ufkumuzu / Çepçevre kaplasın bu ziya, bu renk / Havayı dolduran uhrevî ahenk" - Ahmet Hamdi Tanpınar

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça uχrawī أُخْرَوِيّ‎ “öbür dünyaya veya ölümden sonrasına ilişkin” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça ˀχr kökünden gelen uχrā أُخْرَى “sonraki şey” sözcüğünün +ī ekiyle nisbet halidir. Arapça sözcük Arapça āχir آخِر “son, sonraki” sözcüğünün sıfatı dişilidir.

Benzer sözcükler : uhra, uhreviyat

(ahir sözcüğü de aynı kökten gelmektedir.)

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Sinan Paşa, Tazarru'nâme, 1482]

bād-ı nefesden maˁzūl ve mülāḥaẓa-i aḥvāl-i uχrevīyeye meşġūl olsa

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = VESİLE

Vesile : (Arapça) 1. (isim) ► Sebep.

"Arkadaşlar birer vesile ile dağıldılar ve beni Besim Bey'le yalnız bıraktılar." - Memduh Şevket Esendal

2. (isim) ► Fırsat.

"Biz, ancak her vesile ile bize yapılan yersiz hakaretlere, istihfaf ve tezyiflere layık olmadığımızı söylüyoruz." - Asaf Halet Çelebi

* * * * *

Birleşik Fiil veya Kalıp Söz olarak kullanımı :

Vesile aramak : Bir fırsatını kollamak.

"İkide birde içimizden birine çatmak için vesile arıyordu." - Yakup Kadri Karaosmanoğlu

Vesile bulmak : Sebep yaratmak, bahane göstermek.

"Bir vesile bulup size takdim edilmek pek kolay bir iş oldu." - Hüseyin Cahit Yalçın

Vesile olmak : Uygun ortam oluşmak.

"Evinde bazen namaz kılar ancak bir vesile olursa camiye giderdi." - Abdülhak Şinasi Hisar

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça wsl kökünden gelen wasīla(t) وسيلة “aracı, araç, yöntem, fırsat” sözcüğünden alıntıdır.

Ek açıklama : Arapça sözcüğün basit fiil kökü mevcut değildir.

Benzer sözcükler : bilvesile

Bu kelimeyle ilintili olan kelimeler : tevessül

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

Kıpçakça: [İrşadü'l-Mülûk ve's-Selâtîn, 1387]

Nebī öze öküş takı vesīle kılgay, anıŋ birle takı şefāˁat taleb kılgay

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, justjared.com' dan alıntıdır.

BİR KELİME = MÜSVEDDE

Müsvedde : (Arapça) 1. (isim) ► Karalama.(*)

"Sende başka âşıkane müsvedde varsa bana ver." - Hüseyin Rahmi Gürpınar

2. (isim, mecaz) Bir şeyin kötü benzeri.

"Anne değil ki anne müsveddesi."

* * * * *

Birleşik Kelime olarak kullanımı :

Müsvedde defteri : (isim) ► Karalama defteri.

İnsan müsveddesi : (sıfat, mecaz) Bir insanda bulunması gerekli niteliklerden yoksun olan (kimse).

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça swd kökünden gelen musawwada(t) مُسَوَّدة “karalama, taslak” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça sawwada “karaladı” fiilinin mufaˁˁala(t) vezninde II. edilgen fiil sıfatıdır. Arapça fiil Arapça aswad أسود “kara” sözcüğünün II.d.r.

Benzer sözcükler : insan müsveddesi, müsvedde kağıdı

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Filippo Argenti, Regola del Parlare Turco, 1533]

museuedé [müsevede]: boza & originale di una scriptura [yazı taslağı]

[Evliya Çelebi, Seyahatname, 1665]

nāmeleri müsevvede idüp bu efendimiz Defterdārzādeye verüp tashīh iderek

(*) (Karalama : El alıştırmak için çok tekrarlanarak yazılan yazı ya da üstünde düzeltmeler yapılan, temize çekilmemiş yazı taslağı; müsvedde.)

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: Görsel, internetten alıntıdır.​

BİR KELİME = LOGARİTMA

Logaritma : (isim, matematik, Fransızca) Bir üssel eşitlikte taban ve sonuç belirliyken üssün bulunması yolu.

"Türkçedeki ilk logaritma çalışmasının Halifezade İsmail Efendi tarafından 1765’te yayımlandığını göstermiş…" - Feza Günergun

* * * * *

Birleşik Kelime olarak kullanımı :

Logaritma cetveli : (isim, matematik) ► Logaritma tablosu.

"Elimde kırklı ellili yıllara ait ve okullara yönelik logaritma cetvelleri var ve çok şükür çocuklara logaritma cetveli ezberletmiyoruz artık." - Yalçın Ülker

Logaritma tablosu : (isim, matematik) Sayıların logaritmalarını gösteren çizelge; logaritma cetveli.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Fransızca logarithme sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Yeni Latince logarithmus sözcüğünden alıntıdır. (İlk kullanımı: 1614 Napier, İskoç matematikçi) Yeni Latince sözcük Eski Yunanca lógos λόγος “oran” ve Eski Yunanca arithmós αριθμός “sayı” sözcüklerinin bileşiğidir.

Benzer sözcükler : logaritm, logaritmik

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler:

[Hoca İshak Ef., Mecmūˁa-i ˁUlūm-i Riyāziyye, 1831]

Logaritma taˁbir olunur ensābın beyānındadır

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = HALEF

Halef : (isim, Arapça) Birinin ardından gelip onun makamına geçen kimse; arda, ardıl, selef karşıtı.

"Yavuz Sultan Selim' in halefi, Kanuni Sultan Süleyman' dır."

* * * * *

Birleşik Kelime olarak kullanımı :

Halef selef : (sıfat) Biri ötekinin makamını alan.

Hayrulhalef : (isim, eskimiş, Arapça) Hayırlı çocuk, hayırlı evlat.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça χlf kökünden gelen χalaf خَلَف “birinin ardından gelen veya yerine geçen, ardıl” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça χalafa 1." (birinin) yerine geçti, ardından geldi, 2. birinin ardından konuştu, topluluktan ayrı düştü” fiilinin faˁal vezninde sıfatıdır. Arapça fiil Aramice-Süryanice χālaf חָלַף “1. geçme, 2. yerine geçme, mübadele etme” sözcüğü ile eş kökenlidir.

Ek açıklama : Arapça χlf fiilinin anlam gelişmesi, “geçmek” > “yerine geçmek” > “ardından konuşmak, muhalefet etmek” şeklindedir. Aramicede aynı fiil “geçmek” > “yerine geçmek” > “mübadele etmek, alıp satmak” şeklinde evrilmiştir.

İlintili kelimeler : halife (hilafet, kalfa), hilaf (muhalefet), ihtilaf (muhtelif)

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Hoca Sa'deddin Ef., Tacü't-Tevârih, 1574]

χalef-i χılāfet-şiˁār

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = LEYLÎ

Leylî : (Arapça) 1. (sıfat, eskimiş) ► Yatılı.

"Orada Amerikan mektebine leylî verdi." - Peyami Safa

2. (sıfat, eskimiş) Geceye özgü.

"Kadınlar orada güzel, ince, saf, leylîdir." - Ahmet Haşim

* * * * *

Birleşik Kelime olarak kullanımı :

Leylî meccani : (sıfat, eskimiş) ► Parasız yatılı.

"Yine bu tesirle ikinci sene de beni mektebe leylî meccani talebe yaptırdı." - Etem İzzet Benice

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça laylī ليلي “geceye ait” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça lyl kökünden gelen layl ليل “gece” sözcüğünün +ī ekiyle nisbet halidir.

Ek açıklama : Kişi adı olan Leylā ليلىَ aynı anlamdadır.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Aşık Paşa, Garib-name, 1330]

muˁtedildür anda bu leyl ü nehār [gece ve gündüz birbirine eşittir]

Yeni Osmanlıca: [Şemseddin Sami, Kamus-ı Türki, 1900]

leylī: (...) 3. gece dahi kalan. Leylī şakirdān: gece dahi mektebde kalan talebe.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, freepik.com' dan alıntıdır.

BİR KELİME = İSTİŞARE

İstişare : (isim, eskimiş, Arapça) ► Danışma.

* * * * *

Birleşik Fiil, Kalıp Söz olarak kullanımı :

İstişare etmek : Danışmak.

* * * * *

Birleşik Kelime olarak kullanımı :

İstişare heyeti : (isim, eskimiş) ► Danışma kurulu.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça şwr kökünden gelen istişāra(t) اِستشارة “danışma, görüş sorma” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça şāra سَارَ “gösterdi, işaret etti” fiilinin istifˁāla(t) vezninde X. mastarıdır.

Benzer sözcükler : istişarî

İlişkili kelimeler : müsteşar

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Hoca Sa'deddin Ef., Tacü't-Tevârih, 1574]

istişāre-i semti sevāb üzre iken [doğru yöne dair danışırlar iken]

[Meninski, Thesaurus, 1680]

istişāre: meşveret & meşveret taleb e.

Kelime, Sevgili Makbule Abalı tarafından önerilmiştir. Katkılarından dolayı teşekkür ederim.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = PİR

Pir : (Farsça) 1. (isim) Yaşlı, koca, ihtiyar kimse.

"Ak sakallı pir, bunları söyleyerek sırra kadem basmış." - Yakup Kadri Karaosmanoğlu

2. (isim) Bir tarikat veya sanatın kurucusu.

"Büyük Itri'ye eskiler derler / Bizim öz musikimizin piri" - Yahya Kemal Beyatlı

3. (zarf) Adamakıllı, iyice.

"Ancak, sarhoşluk zamanlarında bazen dili bir açılırmış ama pir açılırmış..." - Reşat Nuri Güntekin

4. (isim, mecaz) Herhangi bir konuda, bir meslekte deneyim kazanmış, eskimiş kimse; guru.

* * * * *

Birleşik Fiil, Kalıp Söz olarak kullanımı :

Pir aşkına : "Karşılık gözetmeden veya karşılık görmeden tam inançla, gerçek bir sevgi ile" anlamında kullanılan bir söz.

"İki ay pir aşkına çalıştık."

Pir ol! : (şaka yollu) "Çok yaşa, var ol" anlamında kullanılan bir beğenme sözü.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Farsça ve Orta Farsça pīr پیر “yaşlı kişi, şeyh” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Avestaca parō- “eski, önce” sözcüğü ile eş kökenlidir.

Ek açıklama : Türkiye Türkçesi koca ve Arapça şayχ eşdeğeri olarak kullanılır.

Benzer sözcükler pir-i fani

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler:

[Codex Cumanicus, 1303]

senes - Fa: pir - Tr: abusχa vel χart [abuşka, kart]

pirel- [Mehmet bin Süleyman, Hayâtu'l-Hayvân terc., 1427]

arslan pirele [yaşlansa] dişleri kalmaz

Kelime, blogger Gürizân tarafından önerilmiştir. Katkısından dolayı teşekkürler,

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = ÇİLE

Çile (I) (Farsça) : 1. (isim) ► Sıkıntı.

"Bizim bu dünyadaki hayatımız da bir çileden ibaret olduğu düşünülecek olursa en münasip çilenin de burada olması icap ediyordu." - Asaf Halet Çelebi

2. (isim, din bilimi) Dervişlerin kırk gün süre ile kendilerine uyguladıkları zahmetli ve perhizli dönem.

- - -

Çile (II) 1. (isim) İpek, yün, pamuk vb. her türlü iplik demeti.

"Ah, bakın! Bir çile iplik hâlinde / Boşluklara doğru çözülüyorum." - Cevdet Kudret

2. (isim) Yay kirişi.

* * * * *

Birleşik Fiil, Kalıp Söz olarak kullanımı:

Çile Çekmek : Büyük sıkıntı ve üzüntü içinde yaşamak.

"Âşıkın olmaz mı çile çekmesi / Çilenin olmaz mı boyun bükmesi" - Seyrani

Çile çıkarmak (veya doldurmak) : Sıkıntılı bir işin veya bir durumun sona ermesini beklemek.

      "Yirmi beş senedir Beykoz'daki o tekke gibi evde çile dolduruyorum." - Reşat Nuri Güntekin

(birini) Çileden çıkarmak : Çok kızdırmak.

      "Karşı taraftan konuşanın kolağası Mustafa Kemal oluşu hepsini çileden çıkarır." - Falih Rıfkı Atay

Çileden çıkmak : 1. Olup bitenler karşısında sabrı ve dayanıklılığı kalmayıp taşkınlık göstermek.

      "Ben ötede beride tanıdığım yaşlı başlı Fransızlarla böyle konuştukça kardeşim çileden çıkıyordu." - Bedri Rahmi Eyüboğlu

2. (eskimiş) Çile süresini bitirmek.

Çilesi dolmak : 1. (eskimiş) Derviş ve tarikat ehli, sadece dua ve ibadetle geçirmeleri gereken süreyi tamamlamak.

2. Üzücü ve sıkıntılı bir durumdan kurtulmak.

      "Çilesi doldu ve çektikleri çok oldu." - Mahmut Esat Bozkurt

Çileye girmek : Dervişlerin kırk gün süre ile kendilerine uyguladıkları zorlu ve perhizli döneme girmek.

      "Mevlâna’ya olan bağlılığı nedeniyle çileye girmek için gittiği Konya’ya feyiz almak için 1796 yılında yeniden gitti ve on beş gün orada kaldı." - Halûk İpekten

* * * * *

Birleşik Kelime olarak kullanımı :

Çilehane : Dervişlerin çile doldurdukları yer.

      "Böyle bir hücreye bu kadar çok pencerenin açılmış olması alışık olduğumuz çilehane tasavvuruna aykırı görünmektedir." - Şevket Kâmil Akar

* * * * *

Kelime Kökeni :

Çile (1)

Farsça çilla چلّه “1. kırklık, kırk günlük süre, 2. tarikat erbabının kırk günlük halvet ve perhiz süresi, Hıristiyanlarda Paskalyadan önceki kırk günlük oruç” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Farsça çil چل veya çihil چهل “kırk” sözcüğünden +a ekiyle türetilmiştir.

Benzer sözcükler : çile çek-, çilehane, çilekeş, çileli

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Lugat-i Halimi, 1477]

dervişler kırk gün halvet çeker­ler, aŋa daχı çille derler.

[Evliya Çelebi, Seyahatname, 1665]

Kırk sene kāmil çille-i merdān çeküp, gündüz sāim ve gice ḳāim olup [gündüz oruç tutup gece uyanık durup]

- - -

Çile (2)

Farsça cula جله veya culla جلّه “top” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Farsça aynı anlama gelen gula veya gulla sözcüğünden evrilmiştir.

Daha fazla bilgi için gülle maddesine bakınız.

Ek açıklama : Farsça gule/gulle “gülle, top” sözcüğünün muarrebidir.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

“kumaş topu” [Osmanlı Kanunnameleri, 1566 yılından önce]

cülle

[Selanikî Mustafa Ef., Tarih-i Selanikî, 1596]

çuka-i sıkarlat-ı mütenevviˁa: altmış çile

[Meninski, Thesaurus, 1680]

cüleh seu cüle: Globulus balistarius [iplik topu].

Bu kelime, yazar/şair Murathan Mungan sayesinde, blogger Hayal Kahvem tarafından önerilmiştir. Katkılarından dolayı teşekkürlerimle,

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, freepik.com' dan alıntıdır.

BİR KELİME = PÜR

Pür (I) : (sıfat, eskimiş, Farsça) ► Dolu.

- - -

Pür (II) : (isim, ağızlardan) Çam, ardıç, ladin ağaçlarının iğne gibi ince yaprakları.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Farsça ve Orta Farsça pur پر “dolu, çok” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Orta Farsça aynı anlama gelen purr veya purn sözcüğünden evrilmiştir. Orta Farsça sözcük Avestaca aynı anlama gelen pərəna- sözcüğü ile eş kökenlidir. (Kaynak: Christian Bartholomae, Altiranisches Wörterbuch 894) (NOT: Bu sözcük Sanskritçe aynı anlama gelen pūrna sözcüğü ile eş kökenlidir.) Sanskritçe sözcük Hintavrupa Anadili aynı anlama gelen yazılı örneği bulunmayan *pl̥h₁-nó-s (*pl̥-nó-s biçiminden evrilmiştir.

(Kaynak: Pokorny, Indogermanisches Etym. Wörterb., Indogermanisches Etym. Wörterb. 798-800) Bu biçim Hintavrupa Anadili yazılı örneği bulunmayan *pleh₁- (*plē-) “çok olmak, dolu olmak” kökünden türetilmiştir.

Ek açıklama : Aynı Hintavrupa Anadili kökten Eski Yunanca pléōs, plēthos “dolu”; Latince plere, (com)pletus “doldurmak”, plenus “dolu”; Almanca voll, İngilizce full “dolu”. İrani dillerde /l/ > /r/ evrimi tipiktir. 

Germanik dillerde /p/ > /f/ tipiktir. 

(Benzer sözcükler : hali pür melal, pür hiddet, pür neşe, pür nur)

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Edib Ahmed, Atebet-ül Hakayık, 1250? yılından önce]

neçe pur hunarlıġda bir ˁayb bolur [ne kadar hüner dolu da olsa bir kusur olur]

[Codex Cumanicus, 1303]

plenius - Fa: pur - Tr: toulu [dolu]

Kelime, blogger Tosbağa Günlüğüm tarafından önerildi. Katkısından dolayı teşekkürler.

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, internetten alıntıdır.

BİR KELİME = UCUBE

Ucube : (sıfat, Arapça) Çok acayip, şaşılacak kadar çirkin olan.

"Bakımsızlıktan, pislikten yaralı bereli, karınları şiş, yüzleri sarı, sıska iki ucube hâlinde süründükten sonra ölmüşler." - Halide Edip Adıvar

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça ˁcb kökünden gelen uˁcūba(t) أُعْجُوبَة “acayiplik, çok tuhaf şey, mucize” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça ˁacīb “tuhaf” sözcüğünün fuˁūla(t) vezninde masdarıdır.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[anon., Tezkiretü'l-Evliya terc., 1341]

fütüvvet ve mürüvvet içinde uˁcūbe-i cihān-ıdı

{ಠ,ಠ}

 |)__) 

-”-”-

not: görsel, imdb.com' dan alıntıdır.

BİR KELİME = PÜRMELÂL

Pürmelâl : (Farsça pur + Arapça melal) 1. Çok üzüntülü.

2. Çok sıkıntılı.

* * * * *

Kelime Kökeni :

Arapça mll kökünden gelen malāl ملال “keder, üzüntü” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça malla مَلَّ “bezdi, kederlendi” fiilinin faˁāl veznidir.

Ek açıklama : Hal-i pür-melal deyimi “keder dolu durum” anlamındadır.

Tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler :

[Gülşehri, Mantıku't-Tayr, 1317]

ol cemāle kim zevāl irişe tez / ˁāşıḳa andan melāl irişe tez

{ಠ,ಠ}

|)__) 

-”-”-

not: görsel, dreamstime.com' dan alıntıdır.